Na die Tweede Anglo-Boereoorlog het die Nederduitse Gereformeerde gemeente verantwoordelikheid geneem vir 28 weeskinders uit die plaaslike konsentrasiekamp. Ds. A.J. Louw het ’n weeshuis gestig in ’n huis op die hoek van Begemann- en Ueckermannstraat, wat vir dié doel deur mnr. Cornelis Mayer beskikbaar gestel is. Later is die weeshuis verskuif na ’n huis in Pretoriusstraat, waar dit eers onder die sorg van weduwee Okker Spruyt, en daarna onder die weduwee van Jan Spruyt was.

Mettertyd het die vraag oor onderwys na vore gekom. Daar was toe twee skole in die dorp: een vir betalende kinders by die huidige “Public School” op die hoek van Mare- en Begemannstraat, en ’n “gratis” skool vir arm kinders op die laerliggende grond waar die Munisipale Kragstasie vandag staan (naby waar die Spar is). Ten spyte daarvan dat die onderrigmedium Engels was, het die Britse Direkteur van Onderwys verklaar: “Wat Britse wapens nie kon regkry nie, sal ons deur onderwys bereik!” Ds. Louw het geweier om die kinders na ’n skool te stuur waar hulle met ’n Engelse vooroordeel grootgemaak sou word.

Hy het daarom ’n skool vir hulle geopen in die kelder van die Klipkerk, wat bekend gestaan het as “die grot van Adullam”. ’n Gekwalifiseerde onderwyseres, mej. Anna Basson, is aangestel. Sy is bygestaan deur deeltydse helpers—mej. Kitty Brink en ander jong dames uit die gemeente. Kort voor lank is ook ander kinders, wat nie die regeringskool wou bywoon nie, ingeneem. Mej. Katie Human is as tweede onderwyseres aangestel. Die kelder het uiteindelik te klein geword vir die groeiende skool.

In Julie 1903 is ’n openbare ouervergadering in die “Grot” gehou en ’n skoolkommissie is aangewys. Die lede was: Ds. Louw (voorsitter), Ds. J. van Belkum, Ds. W.J. de Klerk, mnr. J. Freislich, mnr. J.C. Bosman, mnr. P.R. Viljoen en adv. Stockenstrom. Die ouers het die komitee opdrag gegee om plaaslike riglyne vas te stel, geskikte persele te reël, onderwysers aan te stel en met Pretoria te skakel oor die stigting van ’n nuwe skool.

In 1905 het Frederik J. Bezuidenhout ’n stuk grond vir die bou van ’n skool geskenk. Sy broer, Willem W.J. Bezuidenhout, en hul swaer, Cornelius F.J. Meyer, het later besluit om die skool te bou en te finansier. Die broers was seuns van Frederik J. Bezuidenhout, wat Doornfontein, Braamfontein en Turfontein besit het vóór die goudstormloop. Bezvallei is na hom vernoem. Sy seun, Frederik J. Bezuidenhout, het die herehuis “De Rust” op die Vereenigingpad gebou.

Die hoeksteen is op 27 Oktober 1906 gelê in die teenwoordigheid van S.W. Burger (voormalige vise-president van die ZAR). Die inwyding van die skool het op 11 Januarie 1907 plaasgevind. Die bouer was die bekende diaken mnr. J.S. Joubert. Die Van Belkum-saal is as tydelike klaskamers gebruik (deur gordyne op te hang om drie klaskamers te vorm) terwyl die skoolgebou opgerig is.

Die voorportaal staan bekend as die “Monumentsaal” ter ere van die mans en vroue uit die Heidelberg-distrik wat in die Tweede Anglo-Boereoorlog gesterf het.

Bo die deur van die Monumentsaal verskyn die inskripsie: “Ter Roemryke nagedachtenis van hen, die tydens oorlog 1899-1902 uit het district Heidelberg zijn omkomen. T.w. 90 burgers die sneuvelden, 624 mannen, vrouwen en kinders in de kampen en 153 die te huis of in het veld gestorven zyn: 867 offers voor Vryheid, vaderland en volk”.

Op 15 Januarie, in die teenwoordigheid van ouers en gaste, het die onderwysers en kinders amptelik besit geneem van die skool. Prof. J.I. Marais van Stellenbosch het pryse en sertifikate aan die leerders uitgedeel.

Twee jaar later is Theo Donges as die eerste hoof aangestel. Die eerste onderwysers was mej. A. Basson, Katie Human, C. Thom en S. van Huyssteen. S. van Huyssteen het later met Theo A. Donges getrou.

So het ’n skool—sonder geld, sonder gevestigde personeel en sonder ’n voltooide skoolgebou—tot stand gekom deur mense wat geglo het in God, hul vaderland en hulself. Mev. S. Donges beskryf dit só in Afrikaans: “Dit was dae van harde werk, maar daar was seker nooit ’n gelukkiger onderwyspersoneel nie; almal een gees, een van strewe… die werk was onuitspreeklike vreugde.”

Theodor Amadeus Heinrich Donges

Theodor Amadeus Heinrich Donges is op 28 Augustus 1869 in Carnarvon gebore en was die seun van eerw. Michael Donges. Op 14-jarige ouderdom is hy na Stellenbosch, waar hy vyf jaar lank studeer het. Weens oogprobleme kon hy nie sy mediese studies voltooi nie. Ná ’n rusperiode is hy ’n ses maande praktiese kursus by die New Somerset Hospitaal aangebied.

Daarna het hy besluit om onderwyser te word. Op 21-jarige ouderdom, in 1890, het hy na Johannesburg vertrek. Omdat die stad se stof sy oë gepla het, het hy na Elsburg verhuis waar hy ’n eenman-skool begin het. Hy was daar vir twee en ’n half jaar en het toe hoof geword by ’n regeringskool in Germiston.

Op 27 November 1894 het Donges, in netjiese handskrif, aansoek gedoen vir die pos as hoof van die Heidelberg Regeringskool. Hy is aangestel en het op 21 Januarie 1895 begin. Gedurende sy termyn het hy huisreëls by die skool ingestel.

Met die uitbreek van die Tweede Anglo-Boereoorlog het Donges by die Heidelberg Kommando’s aangesluit. Met sy mediese kennis het hy hoof van die ambulans-eenheid in die veld geword. Hy is later bevorder tot Veldkornet en is aan ’n eenheid van die Heidelberg Kommando’s verbind as spesiale wag vir die regering in die veld.

Tydens die oorlog is twee van sy perde onder hom doodgeskiet. Een keer is hy ’n wilde perd gegee. Jopie Fourie het aangebied om sy volbloed Arabier daarvoor te verruil. Donges het ingestem op voorwaarde dat hy die waardevolle perd ná die oorlog aan Fourie sou teruggee.

Na die oorlog het hy na Heidelberg teruggekeer en gevind dat die skool onder die Milner-bewind was. Hy het toe besluit om regte te studeer en het vir genl. C.F. Beyers gewerk. Ds. A.J. Louw het hom egter in 1903 oorreed om na Heidelberg te kom as hoof van die nuwe Volkskool.

Donges het die pos aanvaar. Hy is op 18 Oktober 1906 met mej. S. van Huyssteen getroud en hulle het twee seuns en twee dogters gehad. In 1907 het hy inspekteur van onderwys geword, en van 1909 tot 1929 was hy hoof van die onderwysers-opleidingskollege in Heidelberg. Ná sy aftrede het hy na sy plaas teruggekeer, maar hy het aktief in die openbare lewe gebly en later as senator gedien. Hy is op 19 Oktober 1951 oorlede op 81-jarige ouderdom. Sy graf is langs die kommando-perk in die Heidelberg Kloof-begraafplaas.

’n Getuienis van Karakter en Plig

Daar is ook ’n verhaal van ’n jong man wat tydens die oorlog ’n moeilike besluit moes neem: om sy plig te doen (en nie sy kommando te verraai nie) of om doodgemaak te word. Hy het gekies om sy plig te doen—en het gelewe.

Hy het vertel:
“Daar is ’n plek waar ek gewoon en skoolgegaan het. ’n Onderwyser wat ek leer ken het. As jy hom geken het soos ek hom leer ken het, sou jy dadelik sê hy is ’n man met één passie in sy lewe—om sy pligte getrou na te kom.”

Toe hy gevra is: “In die oomblik toe jy moes kies tussen jou plig en jou lewe—waaraan het jy gedink?” het hy dadelik geantwoord dat hy sy ou onderwyser voor hom gesien het:
“Daardie onderwyser was ’n persoonlikheid—’n man met karakter, iemand op wie jy kon staatmaak, wat sy man sou staan, wat jy kon volg. Hy was ’n leier.”

Dit was algemeen bekend dat dr. Malan oor T.A. Donges gepraat het, en dat die plek Heidelberg was. Mnr. Donges was ’n lewenslange vriend van dr. D.F. Malan.

Verwysings en fotokrediete:

• “Story of Heidelberg” (onuitgegee) deur Noel Roberts; “Aan God Alleen Die Eer” deur dr. A.E.F. Bosman; “Pro Deo Et Patria” deur dr. A.E.F. Bosman; “Heidelbergers of the Boer War” deur Ian Uys.
• Ander fotokrediete: Nicholas Clark (artefacts.co.za) en Lille McGregor.